Pisarze ze starej szkoły (IX): Małpy literackie i prości handlarze książką

Młodzieńcza powieść Józefa Ignacego Kraszewskiego „Poeta i świat” jest już dziś wyłącznie zabytkiem, w którym rzadko tylko błyśnie coś zapowiadającego późniejsze osiągnięcia tego autora. Mnóstwo diagnoz stawianych epoce brzmi płasko i mało oryginalnie, niektóre jednak z przemyśleń głównego bohatera zachowują, jak sądzę, aktualność i dziś – choćby te poświęcone pisarzom-małpom i księgarzom (a pamiętać musimy, że niegdysiejszy księgarz był równocześnie wydawcą).
Któż nie zna […] jednego rodzaju ludzi, przez który najbliżej po­krewni jesteśmy z małpami? To stworzenie ma twarz podobną ludzkiej, głos człowieka, nos zadarty, czoło pła­skie, usta szerokie, uśmiech głupi w ustach i kawał gąbki na miejscu mózgu; ma wszystko człowiecze prócz Woli – wola jego jest wolą naśladowania. Stąd można podobnych ludzi nazwać człowiekiem-małpą […].
Z tej rasy ludzi trafiają się indywidua postrzyżone na literatów – jest takich bardzo wielu: kompilatorowie i erudyci prawie wszyscy, prawie wszyscy tłumacze i wiele nawet oryginalnych pisarzy, którzy wąchają tylko, skąd ich zaleci nowa jaka forma stylu, nowy jaki talentu charakter. Jak tylko Mojżesz drugi różdżką ge­niuszu ze skały wyprowadzi źródło – oho! już oni wszy­scy są około tej wody! piją, piją, bełcą, rozlewają, sta­wiają na strumyku mosty, tartaki, folusze, zapuszczają sieci, kąpią się, topią, noszą wodę wiadrami, bieg jej zwracają i kręcą na swoje pola – słowem, używają tego daru; ale zapytaj ich o źródło? jak go dobyć i skąd? tego się od nich nie dowiesz!
Biedny Mojżesz sam się tej wody nie napije, sam jej nie użyje, pasożyci mu ją wydrą!
Prawie zawsze na czele szkoły stoi geniusz lub talent wielki; jego naśladowcy są to małpy, przywłaszczają sobie jego formy, manierę, zdanie, sposób widzenia – i pi­szą. Czasem nawet bardzo znośnie dobierają kawałki, z których szyją, ale zawsze poznać można łataninę od tego, co jest z jednej sztuki, jednym ciągiem uszyte. […]
Gdyby nie było takich małp literackich, nie byłoby nigdy tego, co nazywamy szkołą; każdy by pisał i myślał tak, jak go natura usposobiła, właściwie sobie; lecz z ich pomocą formuje się zawsze przy każdej genialnej głowie wielkie stado mniejszych główek, skierowanych w tę stronę, w którą głowa-typ się obraca. Są jednak tak szczęśliwi, zupełnie ekscentryczni pisarze, którzy nie dają się naśladować. Taki jest Rychter u Niemców, może jeden tylko. Nie wiem, czy o naśladowaniu go po­myślał kto nawet. Hoffman, dziwaczny jak Rychter, nie tak był szczęśliwy, bo prościejszy.
W literaturze dzieła małpy dają się poznać po tym, że nie mają żadnej cechy właściwej; każdy tom jest od­biciem jakiegoś innego, wybranego stosownie do czasu, w którym piszą, i książki, jaką świeżo czytali. Mimo tego jest między dziełami ich jakieś familijne podobień­stwo. […]
                                                                  ***
Księgarze, którzy handlują rozu­mem, nauką, poezją, jak drudzy solą i woskiem, są pro­ści handlarze, żadnej w nich duszy, uczucia, względu, żadnego poważania dla talentu, skoro tylko ten nie przy­nosi pieniędzy. U nich są wiadomości o cenie płodów umysłowych, jak u drugich kupców o zbożu i drzewie.
„Teraz – pisze jeden do drugiego – poszły w cenę po­ezje, romanse spadły, słowniki płacą, naukowe książki sam czas drukować itp.”
Dla tych kupców może Camoens umierać w szpitalu, Chatterton otruć się sto razy, Homer błądzić po jałmużnie, Tasso gnić w więzieniu; oni spokojnie żyć sobie bę­dą ich mózgiem, ich duszą, ich zapałem, nie czując ani iskry wdzięczności, ani odrobiny czucia. Dla nich naj­piękniejsza książka jest ta, co się najlepiej przedaje, słownikopisarz, kompilator dla nich jest śmietanką ge­niuszów, bo jego karłowate robótki najgęściej się przedają. Są to kupcy, kramarze i nic więcej, żaden prawie nie zna się nawet na tym, co przedaje, a każdy ma sobie za obowiązek chwalić dzieła najdroższe. Rachować na nich, że wesprą talent i pomogą jego rozwinieniu, jest to sądzić, że kupiec będzie się troszczył o zasianie pola, kiedy bez tego za pieniądze gotowego zboża dostanie.
Najpocieszniejsze są płacone przez nich krytyki i pochwały, gdyż każdy księgarz ma zawsze osobistego nie­przyjaciela w drugim księgarzu, z którym walczy, gdzie się tylko spotka, jak pająk z pająkiem, jak szczupak ze szczupakiem, każdy z nich utrzymuje, płaci, najmuje dniowo, tygodniowo, miesięcznie, rocznie, jednego z tych geniuszów wałęsających się po świecie i szukają­cych miejsca, który dla niego pisze prospekt, krytykę, dykcjonarz, tłumaczy romans, poezje, algebrę, botani­kę, słowem, co mu każą, po rublu, dwa i trzy od arku­sza, według ugody, który gotów za trochę wyższą cenę podjąć się encyklopedii i sam wychodzące płody swojego dowcipu natychmiast artykułami nadesłanymi z podpisami A., B., C., D., E., F., G., H. itd. wynosi pod niebiosa. Bardzo słusznie! bo któż by się domyślił chwa­lić go, gdyby on, zapobiegając obojętności, sam tego nie uczynił! […]
Józef Ignacy Kraszewski, Poeta i świat, Universitas 2002, s. 41, 43–44, 82–83.
(Visited 54 times, 1 visits today)

18 komentarzy do “Pisarze ze starej szkoły (IX): Małpy literackie i prości handlarze książką

  • 18 maja 2012 o 17:18
    Permalink

    Fragmenty brzmią całkiem ciekawie :)
    Widzę, że główny bohater ma skłonność do długich rozmyślań. I on tak rozmyśla przez całą książkę czy jest tam też jakaś akcja?

    Odpowiedz
  • 20 maja 2012 o 03:40
    Permalink

    Nawiązując do wpisu u Anki, nic tylko wypada stwierdzić, że książka na przestrzeni wieków, to dla wydawców taki sam towar, jak bób czy insze mydło, dla handlarza. U Ugrešić dodatkowo towar obstalowywany na życzenie. Ech, ci (…)pro­ści handlarze, żadnej w nich duszy, uczucia, względu, żadnego poważania dla talentu, skoro tylko ten nie przy­nosi pieniędzy. To i nie dziwota, że zdolni, a niepoczytni błąkają się gdzieś na obrzeżach rynku wydawniczego :)

    Odpowiedz
    • 20 maja 2012 o 06:18
      Permalink

      Zasłużeni klasycy też się błąkają po obrzeżach, to, co zrobiono z pełnym wydaniem dzienników Dąbrowskiej to jest dopiero przykład „żadnego poważania dla talentu, skoro tylko ten nie przy­nosi pieniędzy”, wrrr. Chociaż akurat z Dąbrowskiej parę złotych można by wydusić:P

      Odpowiedz
    • 21 maja 2012 o 06:29
      Permalink

      – Pani Dąbrowska, no może być, ale Bogumił niech będzie wampirem, a Barbara zmiennokształtną. No i niechże oni z tego Kalińca wyemigrują do Toskanii, by tam wyremontować etruską chatkę i zrobić z niej milutki pensjonacik dla istot nadprzyrodzonych.

      Odpowiedz
    • 21 maja 2012 o 07:47
      Permalink

      Nie wiem, czy akurat o coś takiego mi chodziło:P Ale widzę pomysł, napisz streszczenie na dwie strony, określ target i prześlij do wydawnictwa:D

      Odpowiedz
    • 21 maja 2012 o 08:02
      Permalink

      Ja nawet na takie bzdurki za cienkim w uszach. A raczej piórze. Czy tam klawiaturze :)

      Odpowiedz
    • 21 maja 2012 o 09:08
      Permalink

      Myślę, że wyprodukowałbym coś, co nie pachniałoby Fa, a było zwykłą bułą. Czerstwą na dodatek :D

      Odpowiedz
    • 21 maja 2012 o 09:09
      Permalink

      A teraz zastanów się nad jakością współczesnych czytadeł – nawet czerstwa buła byłaby i tak aż za dobra na ich tle:P Że też musisz mieć jakieś kompleksy, popatrz na stada prozokletów radośnie tworzących:D
      I nie kombinuj z kasowanie komciów, już zdążyłem niżej odpisać:PP

      Odpowiedz
    • 21 maja 2012 o 11:27
      Permalink

      Nie deprecjonowałbym aż tak bardzo współczesnej literatury wagonowej, bo trafiają się jednak rzeczy fajne w czytaniu. Z pomysłem, z jajem i bez kalek, które niektórzy próbują kompilować, aż do bólu czytelniczych zębów. Co do mnie, to nie są to kompleksy, a jedynie świadomość własnych ograniczeń. Świat przedstawiony wykreować jest w miarę łatwo, ale zapanować nad nim, a jeszcze przyciągnąć do niego czytelnika, uwieść go … Dla mnie nieosiągalne :(
      PS. A bo to tak brzydko wygląda, to i skasowałem :)

      Odpowiedz
    • 21 maja 2012 o 13:30
      Permalink

      Bazyl, ty wcale nie jesteś cienki, nie marudź. Może po prostu ci się nie chce, albo nie czujesz sie dobrze w długich formach, ale nie pisz mi tu o cienkości:).

      Odpowiedz
    • 21 maja 2012 o 19:06
      Permalink

      Zgadza się, Bazyl mistrz małej formy:D A swoją drogą, że też świadomość własnych ograniczeń mają niekonieczni ci, którzy powinni:P

      Odpowiedz
    • 22 maja 2012 o 08:35
      Permalink

      Drodzy Państwo, dość tych karesów, bo mi się od rumieńców papierzyska na biurku zajmą żywym ogniem :P Jedno jest pewne, pierdółki na blogu – tak, książka – absolutnie nie i tego się będę trzymał. Tym bardziej, że i do pierdółek coraz mniej chęci :(

      Odpowiedz
  • 21 maja 2012 o 13:32
    Permalink

    ZWL- zalinkować może na JIK-u, czy przy okazji wkleisz?
    Tylko nie wiem, pod jakim hasłem:),.

    Odpowiedz

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

%d bloggers like this: