Pisarze ze starej szkoły (XVII): Boy o Ibsenie

Recenzując w 1935 roku „Norę” Henrika Ibsena w reżyserii Karola Adwentowicza, wystawioną w warszawskim Teatrze Kameralnym, Tadeusz Boy-Żeleński pokusił się o wskazanie kilku głównych problemów poruszonych w dramacie. Jego wywód (nieco przydługi, ale szkoda mi było każdego zdania) stanowić może wstęp albo uzupełnienie do dyskusji o sztuce, która dziś zacznie się w Klubie Dyskusyjnym na blogu Czytanki.Anki.

Henrik Ibsen.
Nora Ibsena rozbiła szczęśliwie z pewnością więcej małżeństw niż Werter spowodował samobójstw. Była wielkim manifestem praw kobiety, kobiety-człowieka. Stała się symbolem, zsumowała wszystkie pretensje i żale. W chwili końcowego rozrachunku między mę­żem a żoną stał przy Norze w kulisach cały legion kobiet zawiedzionych w małżeństwie, kobiet niezrozu­mianych, kobiet-lalek, które ożyły, kobiet-dzieci, które dojrzały w ciągu jednej krytycznej doby, aby ogarnąć nagle nicość swoich władców. Straszliwy porachunek! bo nawet osiem lat niezmąconego szczęścia żony nie obroniło w jej oczach męża. „Alboż nie byłaś szczęśli­wą?” – pyta jej strapiony Helmer. „Nie, nigdy – zdawało mi się tylko, że nią jestem” – od­powiada Nora.

Pozornie nonsens, bo przecież w ogóle szczęście polega na tym, aby się komuś wydawało, że jest szczęśliwy… Ale w nonsensie tym jest sens, cały sens każdego takiego wstecznego rozrachunku. Ibsen poszedł w nim do najdalszych krańców; Nora z godziny na godzinę porzuca dom i troje drobnych dzieci, mimo (co było niewątpliwie nowością w teatrze) że żadna inna miłość ani w ogóle motyw erotyczny nie odgrywa roli w jej decyzji.

Dziś, kiedy oglądamy rzecz chłodniejszym okiem, zarówno w tym zakończeniu, jak i w całej sztuce uderza nas dysproporcja między błahą – na pozór – przyczyną a tak poważnym skutkiem. Ale to właśnie jest krytyką małżeństwa Helmerów. Kiedy dziecko bojąc się przynieść do domu niedobre świadectwo popełnia samobójstwo, też jest w tym dysproporcja przyczyny i skutku, ale w tej dysproporcji jest straszliwe oskarżenie systemu. Aby zdobyć pieniądze na kurację chorego męża i ocalić go bez jego wiedzy, Nora sfałszowała podpis ojca na wekslu, który potem latami heroicznie spłaca. (W tym celu przetłumaczyła nawet powieść dla jakiejś gazety – oto przyczynek do genezy lichych przekładów.) Nora nie zdawała sobie sprawy z wagi ani z konsekwencji swego postępku, bo nikt tej laleczce o takich rzeczach nie mówił. Nieszczęściem ojciec umarł na dwa dni przed datą podpisu – weksle w ręku szantażysty stają się groźbą dla spokoju rodziny, dla kariery męża.

Pod tym naciskiem Nora miota się w rozpaczy: próbuje daremnie szukać rady i pomocy u przyjaciela, doktora Ranka; niewczesne wyznanie miłości ze strony doktora mrozi jej słowa na ustach, uraża jej delikatność, każe milczeć. Nora decyduje się na samobójstwo. Jedno tylko ani na chwilę nie postało jej w głowie, mianowicie to, że mogłaby po prostu iść do męża, wyznać mu wszystko, prosić go o radę i o pomoc, powiedzieć mu: „Zbłądziłam może, ale zbłądziłam z miłości dla ciebie, radź, co czynić, pomóż, ratuj, ratujmy się oboje…” Nie ulega wątpliwości, że małżeństwo, w którym taka myśl nie postanie w głowie, jest złym małżeństwem, choćby się przez osiem lat „zdawało”, że jest szczęśliwe; można zrozumieć, że Nora przejrzawszy gatunek swego szczęścia – brzydzi się nim…

Tylko… tylko musielibyśmy naprawdę uwierzyć, że Nora tego wyznania uczynić nie mogła, musielibyśmy zrozumieć, czemu nie mogła. Otóż to wydaje się dziś nieco trudne. Może dlatego, że żyjemy w innej epoce, kiedy autorytet męża i ojca rodziny nie jest tak przytłaczający. Ten Helmer – poza tym trochę cymbał – kocha Norę najczulszą miłością męża i opiekuna, na rękach ją nosi po prostu; aż do ostatniej chwili niczym nie zdradza, aby nie był godzien takiego zwierzenia. Tymczasem Nora nie mówi mu do samego końca nic, uparcie milczy; w końcu, gdy już postanowiła umrzeć, dopuszcza, aby list szantażysty pouczył Helmera o wszystkim. Wyznaję, że dzisiaj owo uparte unikanie najprostszego wyjścia działa na widza trochę niecierpliwiąco, nie wydaje się dość silnie mo­tywowane.

Skutek listu otrzymanego przez Helmera niespodzianie i w najmniej właściwej chwili, jest piorunujący. Cały trud życia tego młodego dyrektora banku, cała kariera wydaje się zdruzgotana; ma do Nory głęboki żal i daje mu wyraz. Przeraża go jej zdolność tak długiego i konsekwentnego kłamstwa. Dodajmy, że z tego listu Helmer nawet nie może dobrze wiedzieć, że to dla niego Nora dopuściła się swego czynu, przecież ona przed nim taiła jego chorobę, udawała wielkodusznie, że to dla niej, dla jej kaprysu była owa zbawcza podróż do Włoch. Helmer wybucha brutalnie, mówi jej bardzo przykre rzeczy; potem, gdy niebezpieczeństwo minęło, natychmiast zapomina o wszystkim, odnajduje swą czułość dla Nory, darzy ją niezręcznie swoim – przebaczeniem!

Otóż w chwili jego wybuchu Nora przestała nagle kochać męża; osądziła go, zrozumiała, że ich małżeń­stwo było oparte na kruchych podstawach. Robi ra­chunek przeszłości. Była mu bawidełkiem, nigdy nie kochał jej, tylko kochał w niej siebie, pożądał jej, nigdy z nią poważnie nie rozmawiał, była jego błazenkiem, zabawką. Nora opuszcza dom – musi zostać sama, szukać drogi, szukać siebie, wychować samą siebie. A dzieci? Trudno, opuści i dzieci. Taka, jak jest obecnie, na nic się dzieciom nie zda…

Akceptujemy – radzi nieradzi – tę scenę; czujemy poza tym wszystkim mnóstwo rzeczy niedopowiedzianych, które wykrystalizowały się w tym momencie, Jeżeli miłość – wedle głośnej formuły Stendhala – ma swoją „krystalizację”, skon miłości może mieć ją również. W jednej chwili Helmer, ze swoją zdawkową pieszczotą na ustach, ze swoim „skowroneczkiem”, „kanareczkiem”, „wiewióreczką” – stał się Norze nie do zniesienia.

Trzeba przyznać, że Helmer zachowuje się w tej scenie jak osioł. Może, oszołomiony potokiem wymowy i powagą swego „skowroneczka”, nie umie się zdobyć na żadną odpowiedź. Ten były adwokat nie znajduje na swoją obronę ani jednego argumentu, ani jednej okoliczności łagodzącej. Mógłby przecież uprzytomnić Norze ów jej brak zaufania, który doprowadził do katastrofy. Mógłby bodaj powstrzymać jej decyzję do jutra… Ale nie, nie mógł, bo – jak rzekliśmy na wstępie – Nora nie jest poszczególnym wypadkiem, Nora to legion, którego słabemu mężczyźnie nie zatrzymać w marszu!

Gabriela Zapolska w Norze Ibsena, 1883 r.
I tak trzeba tę sztukę brać. Bo jak na poszczególny konflikt, zbyt wiele polega tu na nieporozumieniu. Ostatecznie ten Helmer był niezgorszym mężem… Że nie dość rozmawiał z nią poważnie… Mój Boże! Czy ludzie z tamtej epoki nie przeceniali trochę wartości poważnych rozmów? Dziś, gdy najśmielsze postulaty Nory zostały przez życie zdystansowane, niejedna kobieta, choćby była doktorem dwóch fakultetów i wiceministrem, będzie łasa na to, żeby jej mówić „głup­tasku” i „wiewióreczko” i podziwiać, jak w nocnej koszuli tańczy tarantelę… Nie możemy się oprzeć wrażeniu, że ten Helmer został wzięty na zbyt ostrą próbę, i to z winy samej Nory – gdyby dowiedział się wszystkiego od niej samej, może znalazłby się na wysokości zadania. Zarzuca mu, że w pewnym mo­mencie powiedział: „jestem ocalony”, że się troszczył o siebie, nie o nią, czym dał dowód egoizmu. Ależ w tym wypadku jego ocalenie, jego honor, jego sta­nowisko to jest ich wspólne dobro, wspólny kapitał – tutaj między „ja” i „ty” nie ma różnicy.

Sztuka kończy się beznadziejnie, ale kiedy jej słu­chamy dziś (może dlatego, że wobec mnóstwa nowych zmartwień nie bierzemy już tej sprawy dość serio), jest dla nas w finale wyraźny błysk nadziei. Aby ich małżeństwo było możliwe – powiada Nora – trzeba, żeby stał się cud, żeby się oboje odmienili. Taki cud nie wydaje się czymś niepodobnym. Nora pojedzie w swoje strony szukać zajęcia, rekolekcje takie wybor­nie jej zrobią. Spotka się ze wszystkimi małostkowymi szykanami, jakich ofiarą bywała wówczas samotna ko­bieta, zatęskni może za swoim „domem lalek”. Osta­tecznie osiem lat, przez które „zdawało się komuś”, że był zupełnie szczęśliwy, to jest coś. Helmer przemyśli również na nowo problem małżeństwa, oboje podzielą się swymi doświadczeniami i zaczną na nowo, na innej podstawie. Alboż takie kryzysy małżeńskie i takie psy­chiczne przegrupowania nie są czymś normalnym?

Gorzej będzie, jeżeli Nora spotka faceta, z którym będzie miała nowych troje dzieci, aby się przekonać, że znów się jej tylko zdawało, iż była szczęśliwa, i że jeszcze nie dość się zorientowała w sobie… Albo jeżeli, co gorsza, jej facet dojdzie do takiego przekonania… […]

Tadeusz Boy-Żeleński, Ibsen „Nora” [w:] Pisma, t. 26, Państwowy Instytut Wydawniczy 1969, s. 55–59.

Nie przeszkadzać geniuszowi

Poplotkujmy sobie, skoro już i tak zaczęliśmy. Młodzi państwo Żeleńscy z lekką zgrozą obserwują meblarskie poczynania mistrza, ale „wobec tego, że Wyspiański zechciał się nimi zająć, nie było mowy, aby się wymówić od tego, co jego bawiło i zajmowało; również nie było mowy o tym, aby mu czynić jakieś uwagi; ja osobiście byłem w stosunku do Wyspiańskiego bardzo nieśmiały”. „Ależ to musiała być mocna osobowość, skoro bał się go sam Żeleński”, pada komentarz. Osobowość to na pewno była mocna, ale moim zdaniem nie sam geniusz przytłaczał młodego małżonka, a raczej jego „fanatyczna wielbicielka”, profesorowa Eliza Pareńska, czyli teściowa autora „Słówek”. Świeżo po ślubie nie można teściowej odpłacać niewdzięcznością za tyle serca włożonego w uwicie gniazdka nowożeńcom. Właściwie powinienem teraz obgadać tę nietuzinkową postać, ale z całą życzliwością uczynił to już zięć, więc skupię się na meblach (ale na pociechę wrzucę „Portret podwójny Elizy Pareńskiej” autorstwa wiadomego). Arcydzieła stolarstwa stanęły w mieszkaniu i dalszy ciąg znamy. Wyobrażenie o nich dają szkice i zdjęcia.
Całe to gadanie o umeblowaniu jest mi potrzebne do wysnucia tezy, że Wyspiański do mebli miał podejście podobne jak do żony. „Meble w salonie nie powinny być wygodne, bo inaczej goście za długo siedzą i zabierają czas do pracy…” – twierdził ten „rzadki klejnot”. Proszę zapamiętać to stwierdzenie.
Teraz o żonie. Nazywała się Teodora Teofila Pytko, nie miała ani urody, ani wykształcenia. Według bardzo romantycznej wersji krążącej po Krakowie Wyspiański poznał ją pewnej nocy nad Wisłą, gdy chciała popełnić samobójstwo. Była wtedy w ciąży. Artysta został ojcem chrzestnym tego dziecka, a potem na świat zaczęły przychodzić jego własne dzieci, chociaż z Teodorą przez niemal dziesięć lat mieszkali oddzielnie, a o ślubie mowy nie było. Pociągała go fizycznie, lubił jej słuchać, gdy śpiewała i opowiadała. Uosabiała zdrowie i tężyznę fizyczną, których mu brakowało. Oddajmy teraz głos Marcie Tomczyk-Maryon:
Teodora stworzyła mu ciepły dom, z którego czerpał siły. Potrafiła się także opiekować mężem, a to w miarę postępowania choroby było coraz trudniejsze. I to właśnie te wartości okazały się ważniejsze niż wykształcenie i wspólne zainteresowania. Artysta być może nie potrzebował, a nawet nie chciał mieć żony inteligentnej, o szerokich horyzontach, ponieważ mogłaby mu… przeszkadzać w pracy. Kobieta wykształcona konkurowałaby z nim pod względem intelektualnym, absorbowała swoimi problemami, a wreszcie mogłaby mieć wysokie wymagania, które artyście z różnych względów, na przykład materialnych czy czasowych, trudno byłoby spełnić.
Touché! Ci geniusze to jednak odrębny gatunek, żeby tak kobietę do krzesła przyrównywać…
PS. Boy być może bał się teściowej, ale Kraków drżał przed Wyspiańskim: Zaczęły się narady, jak to Wyspiańskiemu powiedzieć, a wszyscy się go bali po trochu; bali się jego stalowego spojrzenia, jego uśmieszku i brzękliwego głosu, który umiał być bardzo ostry”.

** Cytaty pochodzą z Ludzi żywych Tadeusza Boya-Żeleńskiego (Pisma, t. 3, Warszawa 1956) i, oczywiście, z Wyspiańskiego Marty Tomczyk-Maryon.

Człowiek z innej planety (Marta Tomczyk-Maryon, „Wyspiański”)

Wyspiański

 

Tak, wiem aż za dobrze. Wyspiański. Chała, nudy i dłużyzny, na dodatek wierszem. Chochoły mu tańcują i w zasięgu wzroku ani jednego wampira. To nie są lektury na dzisiejsze czasy. A jednak spróbuję powalczyć, gdyż jest okazja, nawet niezbyt przeterminowana. W 2009 roku PIW wydał bowiem biografię Wyspiańskiego autorstwa Marty Tomczyk-Maryon.