Wyperswadowana miłość (Jane Austen, „Perswazje”)

 

 

Ile razy w życiu zdarzyło się nam ulec, często wbrew własnemu przekonaniu, cudzym perswazjom? Ile razy daliśmy się przekonać, że najlepsze będzie dla nas nie to, co podpowiada uczucie czy intuicja, ale cudzy zdrowy rozsądek? Dajemy sobie wybijać z głowy to, co uznajemy za najlepsze dla siebie, bo inni uznają, że to głupie albo nierozważne? Co tracimy przez swoją słabość? Jeden z bohaterów powieści Jane Austen odpowiada wprost: szczęście. I woła: „Niechże ci, co chcą być szczęśliwi, będą silni!”. Biada im, jeśli ulegną cudzym wpływom.

Męża z niego nie będzie…

Anna Elliot nie miała tej siły. W wieku 19 lat inteligentna, ładna i pełna uroku dziewczyna zakochała się w kapitanie Fryderyku Wentworcie, „wyjątkowo urodziwym młodzieńcu, obdarzonym dużą inteligencją, lotnym i pełnym werwy”. Niestety, młodzian nie miał stosownych koneksji i nie dorobił się jeszcze w marynarce żadnego majątku, więc najbliżsi dziewczyny nie mieli wątpliwości, że to nie jest właściwa partia. Trudno zresztą przypuszczać, by mogli zareagować inaczej, skoro Anna była córką rozrzutnego i próżnego baroneta, sir Waltera, który o swoją powierzchowność dbał bardziej niż niejedna kokota, a ludzi oceniał głównie po wyglądzie i tytułach. Siostry też nie mogły jej wesprzeć: starsza, Elżbieta, chłodna i egoistyczna, lekceważyła Annę, młodsza zaś, Mary, pod każdym względem jej ustępowała.

Elliotowie przyjęli Wentwortha nader chłodno, a ku zaskoczeniu Anny największą przeciwniczką małżeństwa okazała się lady Russell, przyjaciółka domu, zastępująca córkom sir Waltera matkę. Anna była jej pieszczoszką i troska o ulubienicę kazała zacnej, choć dość ograniczonej w swych poglądach damie nader stanowczo opowiadać się przeciwko niepewnemu mariażowi z tak mało perspektywicznym kandydatem. I tak panna osiadła na koszu, skupiła się głównie na pielęgnowaniu hipochondrycznej Mary, muzyce i temu podobnych zajęciach. Kapitan Wentworth zniknął z horyzontu, jak się wydawało – ciężko urażony. Kiedy jednak po ośmiu latach los zetknie ze sobą niegdysiejszych zakochanych, okaże się, że uczucie jednak nie całkiem wygasło.

Emancypacja Anny

Wątek uczuciowy wszakże – wbrew dość powszechnej opinii o Jane Austen jako autorce staroświeckich romansów, w których dziewczęta wszystkie siły i cały spryt poświęcają złapaniu mężów – jest w „Perswazjach”, przynajmniej moim zdaniem, drugorzędny i kwestia tego, czy Anna zejdzie się ze swoim kapitanem, jako z góry przesądzona, nie spędza czytelnikowi snu z powiek. Dużo ciekawsza jest masa innych kwestii, od obrazu dojrzewania Anny począwszy. Austen opisuje ten proces z dużą wnikliwością.

Z niedoświadczonej dziewczyny, która daje sobie wyperswadować miłość, bohaterka zmienia się w osobę zdolną do samodzielnych osądów i mocno krytyczną wobec wartości wyznawanych przez jej najbliższych i całe otoczenie. Nie hołduje przesądom klasowym i nie tytuł jest dla niej miarą wartości innych ludzi, w swej iście anielskiej dobroci daje się niekiedy wręcz nieprzyzwoicie wykorzystywać, szczególnie rozkapryszonej Mary. Doprawdy mogłaby autorka dorzucić swojej bohaterce wadę lub dwie, bo panna Elliot wręcz nieprzyzwoicie wyróżnia się na tle swojej rodziny, a i w sympatyczniejszym i rozumniejszym towarzystwie błyszczy niczym gwiazda, choć i ją dopadają w końcu duszne rozterki i uczuciowe niepokoje.

 

Walka o byt

Wiele miejsca w książce – zapewne równie wiele, jak w ówczesnym życiu – zajmują matrymonialne kalkulacje i to, co pogardliwie nazywa się „łapaniem męża”, a co należałoby raczej nazwać Darwinowską walką o byt w obliczu tego, że dobre małżeństwo zapewniało utrzymanie nie tylko żonie, ale często też jej krewnym, a nietrafiony wybór – czego przykład stanowi szkolna przyjaciółka Anny – ściągał na dno. Większość rozmów w tej materii ma charakter najzupełniej rzeczowy i pragmatyczny – rozważa się nie tylko charakter i wygląd potencjalnego kandydata czy kandydatki, ale przede wszystkim pozycję w świecie, parantele, majątek, tytuły, wreszcie sposoby wzbudzenia zainteresowania drugiej strony swoją osobą.

Zbyt wysokie oczekiwania zmniejszały szanse: Elżbieta Elliot wymarzyła sobie baroneta, a z powodu niewielkiej podaży tychże na rynku matrymonialnym, nie miała większych widoków na ślub, za to mniej ambitna Mary czym prędzej wyszła za młodego dziedzica z sąsiedztwa, którego odpaliła Anna, i czerpała ze swej pozycji mężatki wyjątkową satysfakcję. Sama Anna zgorzkniała nieco po wyperswadowanym jej związku z Wentworthem, za to życzliwym okiem patrzyła na panny, które wolały iść za co prawda niżej urodzonych, ale milszych ich sercu. To takie dziewczęta musiały być odporne na wszelkie perswazje, by zaznać szczęścia, i to one potrzebowały wsparcia w swych decyzjach jako nie dość silne, by przeciwstawić się naciskom otoczenia i pójść raczej za głosem uczucia niż rozsądku.

Męczący romantyzm

Prowadzone przez bohaterów Austen gry spojrzeń i uśmiechów, półsłówek i domysłów, konwersacji mniej lub bardziej błyskotliwych, mniej lub bardziej dowcipnych i aluzyjnych, westchnień, przelotnych uścisków dłoni, sążnistych listów zawierających minimum deklaracji uczuciowych – ta cała „romantyczna” materia powieści, uwielbiana (jak sądzę) przez większość czytelniczek i zdaniem wielu zapewne stanowiąca zasadniczy sens tego pisarstwa, cały ten zamierzchły towarzyski konwenans – są właściwie szalenie męczące dla bohaterów, przyprawiając ich o bezsenne noce spędzane na rozważaniu „kocha, nie kocha” (choć w rzeczywistości zapewne pytanie brzmiało raczej „oświadczy się wreszcie czy nie?”). Mnie też męczą (uczciwie jednak mówiąc, dawka tych elementów w „Perswazjach” jest absolutnie znośna).

Żal mi dwojga dorosłych ludzi, którym zasady narzucane przez świat, każą żyć w niepewności w kwestii tak podstawowej, bo nie wypada spytać wprost… Ileż pomyłek i pewnie życiowych nieszczęść to wywoływało, gdy źle odczytało się sygnały z drugiej strony, gdy decyzje wymuszały „zasady przyzwoitości”, gdy ulegało się naciskom najbliższych. Jest w „Perswazjach” znakomity wątek, gdy kapitan Wentworth, zabawiający z grzeczności obojętną mu pannę, musi w pośpiechu wyjeżdżać, bo jeszcze chwila, a będzie się musiał zdeklarować małżeńsko – przecież „świat”, widując go tak często w towarzystwie dziewczyny, już ich ze sobą skojarzył, a honor dżentelmena nie pozwalał się z takich zobowiązań wykręcać.

Anglia jak żywa

Wątki uczuciowe w powieściach Jane Austen nigdy nie były dla mnie najważniejsze – bo, jak napisałem wyżej, okrutnie mnie te wszystkie subtelne manewry męczą. Dużo bardziej liczy się strona obyczajowa, celne charakterystyki postaci i wtykane im ostre szpileczki. W „Perswazjach” jest tego pod dostatkiem, bo oprócz rodziny Elliotów i pani Russell mamy dość szeroki krąg towarzyski ukazywany przy różnych okazjach i w różnym otoczeniu – prawdziwa rozkosz dla wielbiciela takich smaczków. Zasadnicza fabuła – losy Anny i Wentwortha – jest dość wątła, ale wynagradzają to wątki poboczne: plany pani Clay, miłosne rozterki sióstr Musgrove, nieszczęścia kapitana Benwicka, dramatyczna historia pani Smith, intrygi Williama Elliota. Odwiedzamy rozmaite rezydencje ziemiańskie i skromne domki, ale też Bath (tak przecież dobrze znane Austen) czy nadmorskie Lyme. Jednym słowem, świetny obraz życia w Anglii początków XIX wieku. Nie wiem, czy wielbicielki „Dumy i uprzedzenia” i „Rozważnej i romantycznej” cenią sobie „Perswazje”, ja wystawiam im bardzo wysoką notę.

Jane Austen, Perswazje, tłum. Anna Przedpełska-Trzeciakowska, Prószyński i S-ka 2003.

Wpis ilustrują akwarele C.E. Brocka do wydania „Perswazji” z 1909 roku.

Podobne pozycje:

Emma

Jane Austen