Raje mojego dzieciństwa (Joanna Olczak-Ronikier, „Wtedy”)

Zaczęło się od „ton zakurzonych szpargałów”, które Joanna Olczak-Ronikier odziedziczyła po babce i matce. Z nich wyrosło „W ogrodzie pamięci”, ale pozostało jeszcze mnóstwo starych listów, dokumentów i zdjęć, oczekujących na ciąg dalszy rodzinnej sagi. „Wtedy” jest po części taką kontynuacją, po części zaś, jak sugeruje podtytuł, opowieścią „o powojennym Krakowie”.

„Zszywanie życia”

Janina Mortkowiczowa i jej córka, Hanna, w marcu 1945 roku przyjechały do Krakowa. Po latach ukrywania się chciały rozpocząć możliwie normalne, spokojne życie. Najpierw jednak musiały odnaleźć córkę Hanny, małą Joasię, z którą rozdzieliły się trzy lata wcześniej. Gdy wreszcie po licznych perypetiach się połączyły, zaczęło się „zszywanie życia przedartego na pół, moszczenie w przechodnich pokojach, znoszenie kaprysów przypadkowych sąsiadów, rozkładania łachów z unrowskich przydziałów w poniemieckich szafach”… Opowieść Joanny Olczak-Ronikier jest poświęcona sprawom osobistym, reperowaniu pozrywanych więzów rodzinnych, odreagowywaniu wojny i okupacji, próbom reaktywacji wydawnictwa Mortkowiczów, lecz również temu, co działo się naokoło, losom przyjaciół i współpracowników, atmosferze świata otrząsającego się po koszmarze. I miałem wrażenie, że ta druga część w pewnym momencie zdominowała książkę, że autorka jakby uciekała choćby przed dokładniejszym opisywaniem czy analizowaniem skutków, jakie prześladowania, rozłąka, strach miały dla niej samej i jej najbliższych, matki i babki. Trochę jakby nie umiała czy nie chciała zajmować się „tym niepojętym, które się wydarzyło”, a trochę jakby pisanie o innych „nie pozwalało na rozpamiętywanie własnych dramatów”.

Postrach domu

Oczywiście nie jest tak, że autorka całkowicie omija temat wojennej traumy. Opisuje tułaczkę od kryjówki do kryjówki, ucieczki przed szmalcownikami, rozdzielenie z matką i babką – gdy ze względów bezpieczeństwa musiała zamieszkać w internacie sióstr niepokalanek w Warszawie, niezwykły sposób, w jaki dowiedziała się, że matka przeżyła, i wreszcie początki wspólnego życia w Krakowie, w słynnym Domu Literatów przy Krupniczej 22, gdzie rozpoczęło się wzajemne poznawania i oswajanie. A nie było to łatwe: „zostałam postrachem domu. Odreagowywałam pięć i pół roku skradzionego przez wojnę dzieciństwa […] zadręczałam nieszczęsnych twórców sama albo w towarzystwie miejscowych uliczników”. Towarzyszem tych dzikich zabaw stał się Waluś, któremu poświęcone są jedne z najpiękniejszych i najbarwniejszych stron książki. Po latach izolacji świat kusił niezliczonymi możliwościami: niezrównane pierwsze przedstawienie teatralne, cyrk, okoliczne sklepiki pełne wspaniałości, kino, wesołe miasteczka, wszystkie te „raje mojego dzieciństwa”. Autorka samokrytycznie przyznaje, że „dość samolubnie wykorzystywała status odzyskanego cudem dziecka”, ale także wiedziona instynktem próbowała leczyć się z emocjonalnych ran właśnie tym zachłannym czerpaniem w życia. Składa też ogromny hołd i babce, i matce, niezwykłym kobietom, które mimo dramatycznych przejść z energią przystąpiły do pracy w sferze sobie najbliższej; z żelazną dyscypliną pisały, wydawały, organizowały, a mimo wszystkich kłopotów wiele uwagi poświęcały dziewczynce poturbowanej przez los, próbując znaleźć najlepsze sposoby jej wychowania.

Kolory i szarości

Świat, kolorowy i kuszący dla dziecka, dorosłym wydawał się bardziej szary, bo mierzyli się nie tylko z własnymi wspomnieniami o bolesnych przeżyciach, lecz także z bardziej przyziemnymi problemami: gdzie mieszkać, skąd zdobyć trochę odzieży czy pościeli, jak zapracować na utrzymanie. Olczak-Ronikier cytuje zachowany formularz, w którym panie Mortkowiczowe wyliczały starannie straty materialne, jakie poniosły wskutek wojny, zawartość mieszkań, szaf, kuchennych kredensów, majątek wydawnictwa. Przejmujący spis uwzględniający też uszczerbek na zdrowiu i pokazujący ogromny rozziew między życiem przed 1939 rokiem a tużpowojennym. Wiele miejsca w książce zajmuje próba reaktywacji rodzinnego wydawnictwa, nawiązania kontaktów z dawnymi autorami, publikowania kolejnych książek, borykania się z biurokracją. Wspominani są bliżsi i dalsi krewni, przyjaciele – obszernie choćby Leopold Staff i Tadeusz Różewicz, znajomi, życie w literackiej enklawie przy Krupniczej. Joanna w pewnym momencie niemal znika z kart własnej książki, by pojawić się jeszcze w świetnym rozdziale o swojej przyjaźni z Kirą Gałczyńską i wpływie, jaki Konstanty Ildefons wywarł na nią samą i jej postawę wobec życia. O ile więc pierwszą połowę „Wtedy” chłonąłem zachłannie, o tyle później zacząłem sobie ją dawkować – nie po to, by na dłużej starczyła, lecz by mieć szansę posortować mnożące się wątki i móc wyłuskać z nich to, co interesowało mnie najbardziej. Mimo iż nie jest to rzecz na miarę „W ogrodzie pamięci”, wspomnienia Joanny Olczak-Ronikier są z pewnością ważne dla odtworzenia losów ocalałych z Zagłady i jako obraz odbudowy życia po wojnie; wskrzeszają dawny Kraków, przypominają wiele postaci ważnych i zapomnianych. Wykorzystane i obficie cytowane dokumenty, listy, a nawet wiersze pozwalają bezpośrednio obcować z klimatem epoki, a styl autorki jest po prostu niezrównany.

Joanna Olczak-Ronikier, Wtedy. O powojennym Krakowie, Znak 2015.