Czytanie przez dorosłych literatury dla dzieci jednym wydaje się bezsensowną stratą czasu, inni natomiast uwielbiają powracać do ulubionych książek z wczesnej, nawet bardzo młodości. Marnujemy więc cenny czas czy eskapistycznie wracamy do czasów beztroski? A może podświadomie próbujemy doszukać się w tych utworach warstw i znaczeń, które nie były nam dostępne w dzieciństwie? Swoje przemyślenia na ten temat Janina Wieczerska zawarła w felietonie „W okolicy Stumilowego Lasu”.

 A jest przecież taka ulica

– tylko jak tam dojść? Którędy? –

Ulica Zdradzonego Dzieciństwa,

Ulica Wielkiej Kolędy.

(K.I. Gałczyński)

Choinka, obok synek z mądrą książką i tato bawiący się kolejką – obrazek z kącika humoru, tym niemniej samo życie. Nie dziw więc, że wyeksploatowany do cna w dowcipach bez podpisu. Nie zwróciła za to uwagi rysowników inna sytuacja, pewnie dlatego, że niemalownicza, pewniej jednak – że rzadsza i nie rzucająca się w oczy: synek jak wyżej, tato – z książką darowaną przed chwilą synkowi, na przykład z Kubusiem Puchatkiem.

Czego szuka dorosły człowiek w książkach swoich dzieci? Rewokacji własnego dzieciństwa? Ucieczki z męczącego świata „prawdziwych problemów”? A może znalazł się na zakręcie czasu (z powieści science fiction) i na parę godzin zdziecinniał?

Nie, obejdzie się tu bez fantastycznych hipotez. Ludzie, którzy potrafią się rozczytywać w tomiszczach Winnetou, gdzie przygoda włazi na przygodę, a mimo to całość ciągnie się jak kurz za wojskiem, albo w kolejnych powieściach o Ani, które są wymuszonymi powtórkami Ani z Zielonego Wzgórza, są po prostu mocno chłopactwem czy dziewczyństwem podszyci i czytają dla przyjemności, tak jak czytali mając te …naście lat.

Inaczej jednak wygląda sprawa z klasykami literatury dziecięcej. Wielkie dzieła, a Chłopcy z Placu Broni na przykład zasługują na tę nazwę tak samo jak Tonio Kröger – dlatego są wielkie, że mają niejedno znaczenie, niejedną warstwę. Najlepsze książki dla dzieci sprawiają nieodparte wrażenie, jakby były opowiedziane w takimż stopniu dziecku, jak i samemu sobie, więcej nawet – jakby opowiadacz chwilami dawał się porwać własnym myślom i zapomniał o małym słuchaczu. Czasami nawet zanadto i na zbyt długo; wtedy powstają książki, które dopiero w wieku dojrzałym czytamy z pełnym zainteresowaniem i bez oporów. Do takich należą Alicja w Krainie Czarów, z jej poetyką koszmarnego nonsensu, Historia dziadka do orzechów, typowa „opowieść Hoffmanna”, gdzie złe moce nie są „na niby”, a nawet Piotruś Pan, przedstawiający świat dzieciństwa „niewinny, więc okrutny”, w którym z kątów wygląda co chwila śmierć i przemijanie, dość zakamuflowane, by dziecko nie wiedziało, o co chodzi, na tyle jednak obecne, by budzić w nim nieokreślony niepokój.

W każdym razie jednak arcydzieła literatury dla dzieci nie są infantylne, zawierają ładunek wiedzy o świecie znacznie większy niż się wydaje konieczne i potrzebne poczciwym „babciom literackim”. Wróćmy do Kubusia Puchatka – toż to miniaturowy Klub Pickwicka, z wyrazistymi charakterami mizantropa, pseudomędrka, załatwiacza itp., opisany na dodatek przy użyciu wręcz wyrafinowanych chwytów stylistycznych, z bardzo finezyjnym humorem. Niektórzy dorośli twierdzą nawet, że nazbyt finezyjnym, dla dzieci za trudnym. Nie wydaje mi się to prawdą; Kubusia Puchatka poznałam nie umiejąc czytać, moim dzieciom też go czytałam – i w obu wypadkach obywało się bez objaśnień. No, powiedzmy, że to dowód oparty na indukcji bardzo niepełnej; ale niechby nawet tu i ówdzie trzeba było dziecku wyjaśnić, na czym żart polega, to resztę już chwyta samo, a potem poetyka na przykład Gałczyńskiego jest dla niego czymś znanym od zawsze.

Autonomiczne państwo dobrego Księcia Krzysia jest światem pełnej tolerancji („Wszyscy mają rację” – powiada Kubuś), poszanowania cudzej osobowości, wolnym od przemocy – czyż to też nie jest jednym z powodów, dla których tak chętnie czytamy ten utwór?

Drugim, świeżej daty arcydziełem gatunku jest seria opowieści o Muminkach fińskiej pisarki Tove Jansson. To jest Kubuś Puchatek społeczeństwa naszej doby. Świat jest tu gęściej zaludniony niż okolice Stumilowego Lasu, mieszkają w nim także stworzenia nękane strachami – Filifionki, ogarnięte bezrefleksyjnym aktywizmem plemię Paszczaków, tajemniczy, nieczuli Hatifnatowie. Mają swoje interesy, fobie, pasje – jak współcześni mieszkańcy wielkich metropolii. Jak żyć w takim świecie? W Dolinie Muminków zna się formułę na zwalczanie plag życia i zarazem receptę na szczęście: wyrozumiałość + uprzejmość = dobroć.

Utopia schroniła się w książkach dla dzieci – dorośli nie mają już odwagi serio projektować „Wysp szczęśliwych”, marzą tylko o nich, w kręgu domowej lampy, patrząc na bystre twarze „błazenków miłych” i życząc im wszystkiego najlepszego.

Janina Wieczerska, Regał podręczny, Gdańsk 1980, s. 148–150.