Bolesne przeżycie (Arturo Pérez-Reverte, „Szachownica flamandzka”)

Zaufane osoby ostrzegały, że po kilkudziesięciu latach od wydania powieść Péreza-Reverte zestarzała się nieodwołalnie i szkoda na nią czasu, jednak chęć poznania tego słynnego dzieła autora świetnego „W cieniu orła” przeważyła. No cóż, pretensje mogę mieć tylko do siebie…

Domorośli detektywi

Julia, konserwatorka sztuki, zajmuje się odnawianiem późnośredniowiecznego obrazu, który przedstawia dwóch mężczyzn grających w szachy pod okiem żony jednego z nich. Badanie rentgenowskie ujawnia zamalowany napis – sugestię, że dzieło zawiera wskazówki dotyczące zbrodni sprzed wieków: z historii wiadomo bowiem, że jeden z graczy został skrytobójczo zabity. Kobieta i jej przyjaciel, antykwariusz César, postanawiają rozwiązać zagadkę z pomocą błyskotliwego szachisty Muñoza – gdyż ich zdaniem to układ bierek na namalowanej szachownicy jest kluczowy dla odpowiedzi na pytanie, kto zabił przed wiekami. Detektywistyczna zabawa szybko jednak przestaje być jedynie intelektualną igraszką – w podejrzanych okolicznościach życie traci pierwsza osoba związana ze sprawą, a wokół bohaterów zaczynają się zagęszczać podejrzane wydarzenia.

Trzy grzechy główne

Pobieżne streszczenie wskazuje, że mamy do czynienia z interesującym pomysłem na kryminał z dreszczykiem. Niestety autor morduje ten pomysł własnymi rękami. Po pierwsze, jego bohaterowie są absolutnie papierowi. Jasne, w kryminale głębia postaci niekoniecznie jest elementem niezbędnym, ale z pewnością mile widzianym. A jeśli już autorowi nie chce się bawić w charakterologiczne subtelności, to niech chociaż nie podkreśla w kółko tych samych paru cech w różnych konfiguracjach. Julia jest zdolna, inteligentna, wciąż obolała po nieudanym romansie, pije i pali – także (o zgrozo!) przy powierzonych sobie bezcennych dziełach sztuki, wśród walających się w całej pracowni wacików nasączonych łatwopalnymi substancjami. César jest wyrafinowanym antykwariuszem z upodobaniem do młodych, dobrze zapowiadających się artystów (o jego orientacji seksualnej napomyka się właściwie na każdym kroku, nawet gdy nie ma to żadnego związku z fabułą) oraz chustek wiązanych pod szyją, a Julią opiekuje się, odkąd była małą dziewczynką. Przyjaciółka Julii, właścicielka galerii, jest cyniczną, samodzielną kobietą o specyficznym guście do mężczyzn, za co zresztą potępia ją reszta towarzystwa, prowadzący zaś śledztwo policjant jest zadufany i tępy, Najciekawszy jest Muñoz, chyba wyłącznie dlatego, że niewiele o nim wiemy i zdani jesteśmy na barwne domysły Julii. W gruncie rzeczy jest więc nam dokładnie obojętne, która z tych osób zginie, a która okaże się winną zbrodni, trudno bowiem kibicować tu choćby jednej postaci. Po drugie, akcja toczy się w tempie iście szachowym. Po tym, jak stosunkowo szybko zostaje rozwiązana zagadka historyczna (i to jest najciekawsza część książki), bohaterowie czekają na kolejne ruchy błyskotliwego złola, który rozgrywa nimi partię szachów. Pomiędzy posunięciami nasi detektywi amatorzy miotają się po mieście z nielegalną bronią (i pogrzebaczem), próbują typować sprawcę niemalże metodą pytania podejrzanych, czy to przypadkiem nie oni są winni, ale przede wszystkim nieustająco gadają. I te ich dyskusje, wypełniające pewnie jedną czwartą tekstu, są przeraźliwie długie, przeraźliwie nudne i pełne banałów, okrągłych zdań skrywających znikomy sens. Dowiadujemy się, że szachy są grą sadystyczno-analną (nie pytajcie!), że chodzi w nich o dokonanie ojcobójstwa, że „wbrew wszelkiej logice człowiek przywiązuje się do własnej egzystencji z siłą odwrotnie proporcjonalną do tej resztki życia, jaka mu została”, a w „Suicie francuskiej numer 5” Bacha „tonika pierwszej połowy to G, ale gdy dobiega końca, jest już w tonacji D…”. Jeśli nie odpadniemy na którejś z kolejnych podobnych tyrad, doczłapiemy do zakończenia. I tu autor popełnia trzeci, może najcięższy grzech – nie wystarczy bowiem pomysł na zbrodnię, trzeba też wymyśleć w miarę sensowne rozwiązanie tajemnicy, wskazać sprawcę, który ma choćby minimalnie wiarygodny motyw, dla którego namotał całą tę piętrową intrygę. Pérez-Reverte tu ginie: finał jest dłuuuuuuuugi i co prawda dowiadujemy się, kto rozgrywał brutalną partię, ale za cholerę nie dowiemy się, dlaczego to zrobił. Zbrodzień bowiem, zwyczajem wszystkich bohaterów, mówi dużo i kwieciście, a wydobycie z tego słowotoku jakichkolwiek konkretów wydało mi się niemożliwe. Albo po prostu nie chciało mi się ich wydobywać z tego słowotoku, chociaż po to brnąłem przez czterysta stron, żeby dostać jakiekolwiek satysfakcjonujące wyjaśnienie. Tym samym o „Szachownicy” mogę powiedzieć to samo, co César mówi o szachach, że jest to powieść sadystyczno-analna. Autor celowo, okrutnie i upodobaniem torturuje czytelnika, którego, z przeproszeniem, boli tyłek od wysiadywania nad tą powieścią. Nie bądźcie jak ja, oszczędźcie sobie tego bólu.

Arturo Pérez-Reverte, Szachownica flamandzka, tłum. Filip Łobodziński, ArtRage 2024.