Insufficiens (Kristina Sabaliauskaite, „Silva rerum IV”)

Franciszek Ksawery Narwojsz od młodości uważał się za niewystarczającego, nie dość dobrego – „insufficiens”, jak to nazywał po łacinie. Pewność siebie zabijana w nim była od małego: najpierw przez ojca, który niespodziewanie wywiózł go do jezuickiego konwentu i odciął od rodziny, a potem przez braci jezuitów, którzy wdrażali swoich podopiecznych do ścisłej dyscypliny i bezwzględnego posłuszeństwa. Całe późniejsze życie Franciszka to próby przełamania tych wpojonych mu ograniczeń.

Poszukiwanie miłości

Franciszek Ksawery jest bratankiem bohatera trzeciego tomu „Silva rerum”, Piotra Antoniego Narwojsza, człowieka o duszy księgowego, którego mamy tu jednak okazję poznać z innej, zupełnie niespodziewanej strony. W życiu Franciszka stryj odegrał ważną rolę, zastępując mu ojca, gdy ten prawdziwy z ulgą pozbył się syna. Chłopiec interesował się matematyką i filozofią, wykształcił się i sam został jezuitą. Śledzimy kolejne etapy jego życia: naukę w konwencie i stratę bliskiego przyjaciela, pracę przy regulacji Niemna i na wileńskim uniwersytecie, wzrost pozycji po śmierci stryja, kiedy to Franciszek staje się głową rodu, peregrynacje naukowe do Francji, Amsterdamu, Anglii, gdzie chłonie ducha nowej epoki – oświecenia, spotykając ludzi dorównujących mu intelektem, nasiąkając wiedzą i nowinkami, nie tylko naukowymi, ale też ideowymi czy literackimi. A równocześnie obserwujemy, jak bohater zmaga się sam ze sobą, ze swoim kompleksem niższości, brakiem miłości, której nie zaznał, zbyt wcześnie wyrwany z domu rodzinnego, a której potem szukał, by zbyt późno uświadomić sobie, że miał ją tuż obok, ale ją przegapił, zbyt nieśmiały i zakompleksiony, by dopuścić do siebie myśl, że ktoś może go kochać z wzajemnością.

Przedstawiciel nowych czasów

Profesor Narwojsz jest przedstawicielem nowych czasów, spragnionym wiedzy, boleśnie odczuwającym zacofanie nauki w Rzeczypospolitej i ograniczenia narzucane przez zakon – szczęśliwie jezuici zostają skasowani, gdy Franciszek ma trzydzieści lat i jeszcze wiele może dokonać jako świecki uczony. Obserwuje świat i ludzi okiem naukowca, chciałby wprowadzać zmiany, oświecać, otwierać umysły, żeby Polska przestała być dzikusem, wyprzedającym swoje skarby w zamian za świecidełka. Równocześnie odczuwa też melancholię czasów przejściowych między epokami, a pożyje dość długo, by obserwować też koniec tego „nowego świata – naukowego, oświeconego, racjonalnego, przewidującego i obliczającego, szanującego prawa człowieka” – który runie w szale rewolucji francuskiej.

Nastanie nowej epoki widać w języku powieści. Wciąż jest barwny i niezwykle bogaty, ale już nie tak barokowo rozpasany – może to tylko wrażenie, ale wydaje mi się, że autorka wzoruje go na klasycznej łacinie. Uspokojeniu ulega też fabuła, o ile w ogóle możemy tu mówić o fabule; czwarty tom jest raczej ciągiem epizodów z życia Franciszka. Początkowo poznajemy jeszcze przy różnych okazjach także losy innych Narwojszów, w pewnym momencie jednak, gdy nasz uczony wyjeżdża z Litwy, więzi te ulegają jeśli nie zerwaniu, to jednak poważnemu osłabieniu – chociaż rodzinne koneksje i tajemnice wychodzą na jaw w najmniej spodziewanych momentach. Od sagi rodzinnej przechodzimy do opowieści o samotnym Syzyfie, „cierpliwie toczącym głaz swoich porażek”, jak sam siebie postrzega, jak zawsze zbyt skromny, niedoceniający własnych osiągnięć. Dzieje Franciszka to godne zwieńczenie historii Narwojszów obejmującej półtora wieku obfitującego w wydarzenia dziejowe i te mające znaczenie tylko dla rodziny, acz równie burzliwe.

Kristina Sabaliauskaite, Silva rerum IV, tłum. Kamil Pecela, Wydawnictwo Literackie 2022.