Dzikie zwierzę (Emil Zola, „Germinal”)

Kopalnia według Zoli jest dzikim zwierzęciem, okrutnym i zachłannym, które paszczęką szybu pochłania codziennie szeregi ludzi i wypluwa ich po długiej harówce w swoich wnętrznościach. Czasem, zależnie od kaprysu, zatrzymuje sobie jakieś ofiary, zabitych wskutek zawału albo wybuchu gazu. Ale i tych, którzy wyjeżdżają po wielu godzinach pracy na powierzchnię, trawi nieustannie, wysysa z nich siły i w ostatecznym rozrachunku – życie.

Górnicza nędza

Stefan Lantier przemierza drogi w poszukiwaniu pracy. Wszystkie fabryki w regionie zmagają się jednak ze skutkami kryzysu i nie ma w nich miejsca dla maszynisty, który na dodatek pobił swego szefa. Wreszcie Stefan zaczepia się na najbardziej podrzędnym stanowisku w kopalni Le Voreux i poznaje życie górników i ich rodzin: harujących za minimalne stawki w urągających zdrowiu i bezpieczeństwu warunkach, gnieżdżących się w ciasnych domkach, zadłużonych u sklepikarzy. Pracują wszyscy: mężczyźni, ich żony, podrośnięte dzieci i starcy, póki mogą się ruszać, inaczej rodzina nie miałaby szans się wyżywić. Robotnicy dostrzegają swoją nędzę i wyzysk, ale pocieszają się sakramentalnym „inni mają gorzej” i nie chcą się buntować, do czasu. Ostatecznie jednak decyzja o radykalnym obniżeniu zapłaty doprowadza do wybuchu strajku, a Stefan zostaje jego przywódcą jako najbardziej uświadomiony politycznie i cieszący się szacunkiem górników.

Nasiona rewolucji

„Germinal” ukazuje wszystkie patologie życia górników: alkoholizm, rozwiązłość obyczajową, brak edukacji, drobną przestępczość, przemoc domową. Ludzie nie interesują się niczym poza przeżyciem kolejnego miesiąca. Powoli dociera jednak do nich świadomość, w jak beznadziejnej sytuacji się znajdują, a to skłania ich do buntu – przy czym ogromną rolę w nim odgrywają kobiety: te wynędzniałe, przedwcześnie postarzałe istoty gotowe są na wszystko, byle móc nakarmić swoje dzieci; ich wściekłość znajduje upust w przerażającej scenie zemsty na sklepikarzu Maigracie, kiedy pękają wszystkie bariery. To kobiety chcą kontynuowania strajku, mimo iż mężczyźni skłonni byliby ustąpić. One nie są w stanie znieść myśli, że wszystkie wyrzeczenia miałyby pójść na marne, a niesprawiedliwość zacząć na nowo. Poza wielkim dramatem całej społeczności Zola pokazuje też historię rozwoju i upadku Lantiera: od rozpoczęcia pracy w kopalni na najniższym stanowisku, przez wrastanie w nowe otoczenie i zyskiwanie jego sympatii i zaufania po ostateczną klęskę strajku, którym kierował i zniweczenie nadziei na życie z ukochaną kobietą. Lantier rozwija się i jako działacz polityczny, poprzez samokształcenie absorbujący dość chaotycznie nowe prądy ideologiczne, i jako człowiek. Jego przegrana nie jest ostateczna, wierzymy, że podniesie się po wszystkich ciosach, tak samo jak podniesie się i wygra sprawa robotnicza. Według Zoli stłumienie jednego strajku nie oznacza bowiem końca walki. Górnicy, chociaż chwilowo złamani, poznali swoją siłę, siłę wspólnego działania. Tylko kwestią czasu jest wybuch rewolucji, która doprowadzi do zmian. Będzie brutalna i krwawa, pewnie doprowadzi do wielu cierpień, ale w końcu również przebuduje świat. Poświęcenia górników z Le Voreux nie pójdą na marne, z nich, jak z kiełków wschodzących na polach w wiosennym miesiącu Germinal, wyrośnie „czarna armia mścicieli” i ruszy do boju.

Arcydzieło aktualne

„Germinal”, podobnie jak „Grona gniewu”, zrobił na mnie największe wrażenie czytany po raz pierwszy, gdy miałem kilkanaście lat i gdy kształtowały się moje poglądy na świat, na to, co słuszne i sprawiedliwe, a dokoła rozgrywały się przemiany społeczne i gospodarcze, które nie dla wszystkich okazały się korzystne. Ogromnie wymowna była wtedy ta historia tragicznej walki o godność robotników i bardzo intensywnie ją przeżyłem. Przy powtórce było zupełnie inaczej, dużo mniej emocjonalnie, ale to nie znaczy, że gorzej powieść Zoli odebrałem. Nadal w pełni ją doceniam, mimo iż nudziłem się nieco przy scenach dyskusji ideologicznych i zauważyłem niejaki melodramatyzm zakończenia. Brutalny naturalizm opisów wciąż jednak robi wielkie wrażenie, szczególnie połączony z konstatacją, że mimo całego postępu, jaki poczyniliśmy, wciąż na świecie są miejsca, gdzie czas zatrzymał się w epoce „Germinala”.

Emil Zola, Germinal, tłum. Krystyna Dolatowska, Państwowy Instytut Wydawniczy 1959 [Rougon-Macquartów tom 13].

Podobne pozycje:

Germinal

Emil Zola