Pierdulneło, że hej! (Mariusz Ziomecki, „Mr. Pebble i Gruda”)

W dzieciństwie główny bohater wraz z kolegami zabawiał się jazdą drezyną bez hamulców po stoku wzgórza. Nieco znudzeni monotonią chłopcy postanowili pewnego razu skręcić w nieznaną im bocznicę. Drezyna nabrała tam gwałtownie prędkości i w końcu z impetem walnęła w furmankę przeprawiającą się przez tory. O dziwo, nikomu nic się nie stało, a flegmatyczny woźnica pogodnie podsumował: „Pierdulneło nas, chłopaki”. Przytaczam ten epizod, bo kojarzy mi się z odczuciami przy lekturze powieści Mariusza Ziomeckiego. Krótki rozruch, a potem jazda bez trzymanki i pierdulnięcie. I to jakie!

Po stracie ukochanej Marietty poeta Jan Kamyk emigruje z synkiem do Stanów Zjednoczonych. Zmienia nazwisko, znajduje pracę na uczelni, zaczyna odnosić sukcesy. Chce odciąć się od przeszłości, przeszłość jednakże nie ma zamiaru odcinać się od Jana Kamyka. Niespodziewani goście z Polski burzą spokojną egzystencję Johna Pebble’a zaproszeniem na zjazd koleżeński. Pojawiają się sugestie, że znaleziono nowe ślady związane z samobójczą śmiercią jego żony. Rusza więc ostatecznie do kraju, a w tym momencie fabuła zaczyna nabierać rozpędu.

Wątek współczesny – spotkanie z dawno niewidzianą rodziną i starymi przyjaciółmi – stopniowo odsłania nam tajemnice przeszłości; coraz więcej dowiadujemy się o okolicznościach, w jakich Kamyk stracił żonę i musiał wyjechać z Polski. Równocześnie seria retrospekcji zapoznaje nas z dziejami rodziny bohatera i pokazuje, jak rodziła się i cementowała przyjaźń grupy rówieśników – urodzonych na początku lat pięćdziesiątych, dla których pierwszym ważnym pokoleniowym przeżyciem był Marzec’68. Losy każdego z nich były inne, zależne od wyborów życiowych, ale przyjaźń trwała:

U progu dorosłości, gdy uwalniamy się od rygorów rodzinnego domu, wolność uderza do głowy jak musujące wino. Bawimy się wtedy z energią, jakiej nie mamy nigdy potem, a przyjaźnie dają nam nowe poczucie bezpieczeństwa. To niewzruszona wiara, że na naszych przyjaciół możemy liczyć zawsze i że zrobią dla nas wszystko bez zadawania pytań i podzielą się z nami ostatnią kromką chleba, daje nam odwagę do ostatecznego opuszczenia świata dzieciństwa i rodziców. Byliśmy taką właśnie grupą przyjaciół.

Mariusz Ziomecki napisał jednocześnie świetną sagę rodzinną i znakomitą powieść pokoleniową. Rodzina Kamyków z pewnością nie jest stereotypowa, a przeżyciami jej członków dałoby się obdzielić kilka familii. Smakowite epizody z przeszłości połączone są z analizą stosunków łączących rodziców narratora, jego samego z matką i ojcem oraz rodzeństwem. Nie było im ze sobą łatwo, ale jednocześnie – mimo że się kłócą, obrażają, czasem nie rozumieją – są ze sobą złączeni na dobre i złe. Przyjaciele Jana reprezentują pokolenie, któremu przypadło w udziale dzieciństwo za Gomułki, młodość za Gierka, a dorosłość zaczęła się wraz z narodzinami „Solidarności”. Wtedy w pełni zaczęła do nich docierać perfidia systemu, w którym żyli; poznali „charakterystyczny dla komuny smak: to metaliczna gorycz w ustach, która pojawia się, gdy stajesz bezradny wobec czyjejś bezkarnej nikczemności”. Trudno im się dziwić, że po latach zapragnęli wypłukać usta z tego gorzkiego osadu i rozliczyć się z przeszłością. Można sarkać, że Ziomecki za dużo elementów wpakował w dzieje Kamyków i paczki Janka, że mógł czasem odpuścić bohaterom udział, choćby drugoplanowy, w jakimś istotnym wydarzeniu, że czasem jednak przekombinował. Ale to byłoby niepotrzebne czepialstwo. Starsi czytelnicy pewnie by sobie uzupełnili luki, posiłkując się choćby własnymi wspomnieniami, młodsi jednak straciliby niezwykłą lekcję historii, bo w epizodach cofa się Ziomecki aż do początków II Rzeczpospolitej.

Ziomecki umie opowiadać, wie, jak bawić i wzruszać, kiedy mówić poważnie, a kiedy rzucić rubasznym dowcipem. Obrazki z Ameryki są zabawne, czasem sarkastyczne, podobnie jak opisy Polski początku lat dziewięćdziesiątych; rozczulająca jest więź łącząca Jana z synem; opisy dawnych wakacji Kamyków na wsi są po prostu niesamowite: przytaczałem na początku historię o jeździe drezyną, a nie jest to najlepszy z epizodów. Wielka scena polowania na suma czy opis trąby powietrznej demolującej gospodarstwo zwalają z nóg. Ziomecki jest też lirykiem; podobały mi się bardzo wiersze „Jana Kamyka” otwierające kolejne rozdziały (a szczególnie finałowe „Godziny”). Pięknie opisana jest niełatwa, tragicznie przerwana miłość Jana i Marietty; czystej wody poezją wydaje mi się też choćby taki fragment z pożegnalnego listu Marietty:

[…] na wszelki wypadek nie czyńcie szkody nocnym owadom. Pozwólcie im wlatywać w letnie noce przez otwarte okna waszego domu. Gdziekolwiek on będzie stał. Być może to ja, pod postacią rudej ćmy, będę sprawdzała, czy dobrze sobie radzicie, moi wspaniali mężczyźni. Czy umyliście zęby, czy pocałowaliście się na dobranoc, czy śpicie mocno, głębokim snem, bezpieczni pod moimi skrzydłami.

Wiele miejsc powieści tchnie takim autentyzmem, że chyba uzasadnione jest podejrzenie, iż autor czerpał ze swojej biografii (notka na okładce wskazuje chociażby, że doświadczenia amerykańskie Kamyka mogą być doświadczeniami samego Ziomeckiego). Pewnie jednak nie dowiemy się, czy jakieś postacie realne były wzorami dla bohaterów i ile z wydarzeń to własne wspomnienia, a ile jest tylko tworem nieprzeciętnej wyobraźni autora.

Dziewięćset stron „Mr. Pebble i Grudy” budzi nieufność, czy autorowi udało się taką objętość dobrze wykorzystać, czy nie przynudza, czy poradził sobie ze wszystkimi wątkami, czy konstrukcja się nie zawali. Uwierzcie, przy osiemsetnej stronie zaczniecie żałować, że książka się kończy, a po ostatniej stronie będziecie chcieli zacząć czytanie od początku, byle nie opuszczać bohaterów i ich świata.

Ten wpis dedykuję Kasi z Notatek Coolturalnych, niestrudzonej propagatorce tej książki, która nieustannie przekonuje do niej wszystkich naokoło i sławi talent autora. Żałuję, że tak długo opierałem się namowom Kasi, ale cieszę się niezmiernie, że w końcu uległem.

Mariusz Ziomecki, Mr. Pebble i Gruda, Czarna Owca 2011.