„Mama gdzieś jednak musi być” (Henryk Lothamer, „Do zobaczenia, mamo”)

 

Z powodu nowotworu oka zakończył edukację na podstawówce. Z powodu konfliktu z prawem wylądował w więzieniu, a potem pracował w „placówkach opiekuńczych dla dzieci i młodzieży”. Zadebiutował tuż przed trzydziestką, a zmarł pięć lat później, w wieku trzydziestu czterech lat, jako autor pięciu książek. Skrótowy biogram Henryka Lothamera w Wikipedii zostawia nas z masą pytań bez odpowiedzi, każe się też zastanowić, jak te burzliwe doświadczenia odbiły się na jego twórczości. A już pierwsze spotkanie z nią pokazuje, że odegrały sporą rolę.

Alek i „nowy”

Alek zdał do czwartej klasy. Od najmłodszych lat mieszka w domu dziecka, ma fajnych kolegów i miłą, choć nadopiekuńczą wychowawczynię. Wydaje się pogodzony ze swoim losem, w końcu nigdy nie zaznał innego, a jednak w zeszycie pisze listy do mamy, żeby wiedziała, co u niego słychać (bo głęboko wierzy, że „mama gdzieś jednak musi być”). Ma też „mamine” lusterko, które przenosi go w świat fantazji, daleko od wspólnej sypialni, gdzie przeżywa rozmaite przygody. To wszystko jednak głęboko skrywa przed innymi. Sytuacja zmienia się w wakacje. Tuż przed końcem roku szkolnego w domu dziecka pojawia się „nowy”, Adaś, którego matka wyjechała za granicę – dla niego zmiana jest wstrząsem, do którego z trudem się przyzwyczaja. Nikt się nim specjalnie nie przejmuje, bo wszystkich pochłania wyjazd nad morze. Podróż okaże się brzemienna w skutki i dla Alka, i dla Adasia.

Tęsknoty i ucieczki

W „Do zobaczenia, mamo” widać, że autor znał dzieci podobne do swych bohaterów i ich środowisko. Co więcej, wniknął też w dziecięcą psychikę i umiał poruszająco oddać tęsknoty i marzenia podopiecznych domów dziecka. Alek głęboko skrywa w sobie obraz matki, do której pisze listy o swojej codzienności; ma nadzieję, że będzie mógł je jej kiedyś pokazać. Chętnie przenosi w świat wyobraźni, w którym mieszają się elementy fantastyczne i realne – może to kompensacja codziennej szarzyzny, może chęć ucieczki od niej, a może już niepokojący objaw psychicznych zaburzeń? Pojawienie się Adasia, który zna swoją matkę, mieszkał z nią przez całe życie, i który nie rozumie, jak mogła go opuścić, przerywa w Alku jakąś blokadę: pokazuje swoje listy młodemu wychowawcy i po raz pierwszy wyjawia mu sekret swojego spotkania z „matką”; to przejmująca scena. Chłopiec pomaga też „nowemu” w uporządkowaniu sprzecznych poglądów i bolesnych przeżyć. I znowu Lothamer wykazuje się znajomością dziecięcej psychiki, zupełnie jakby nasłuchał się podobnych rozmów. Zakończenie nie jest jednoznaczne, losy Alka mogą potoczyć się rozmaicie; chciałoby się wierzyć, że da sobie radę ze swoją tęsknotą, że skupi się bardziej na rzeczywistości niż fantazjach, znajdzie kogoś, kogo będzie mógł pokochać i kto pokocha jego. Dobrze, gdyby dorośli zapewnili mu dyskretne i mądre wsparcie – ale czy jest na to szansa w gwarnym domu dziecka?

Codzienność i przygody

„Do zobaczenia, mamo” skierowane jest do rówieśników Alka: dziesięcio-, jedenastolatków; łączy ze sobą elementy obyczajowe – codziennego życia wychowanków z przygodowymi – owymi przedziwnymi, surrealistycznymi wyprawami Alka w świat wyobraźni, gdzie można pędzić na strusiu albo bronić pociągu przed napadem bandytów (na marginesie, w jednej z przygód Alka afrykańscy rówieśnicy są nazywani, bez złośliwości, „rezolutnymi Bambo” albo „czekoladowymi kaprysami przyrody”, a zwyczajna syrenka budzi w Ghanie sensację jako „zagraniczny samochód”). Te partie zresztą trochę mnie nudziły, chociaż dobrze pokazują, jaką pożywkę może mieć fantazja z najbanalniejszych wydarzeń. Ciekawsza była cała reszta opowieści: realia domu dziecka, wakacje nad morzem (plus za akcenty ekologiczne, mowa jest o zaśmiecaniu lasów i zatruwaniu Bałtyku), stosunki w grupie rówieśniczej, wreszcie dziecięce tęsknoty i marzenia, próby radzenia sobie z nowymi sytuacjami i rola wychowawców – zapracowanych, obarczonych zbyt wieloma obowiązkami, którzy przez to, mimo dobrych chęci, nie mogą zbyt indywidualnie traktować swoich podopiecznych. Bardzo ekspresyjne kolorowe i czarno-białe ilustracje wykonała Małgorzata Różańska. Mimo iż nierówne, „Do zobaczenia, mamo” okazało się interesującym wprowadzeniem do twórczości autora, po którym wiele sobie obiecuję – i chyba słusznie.

Henryk Lothamer, Do widzenia, mamo, ilustr. Małgorzata Różańska, Krajowa Agencja Wydawnicza 1977.