Pisarze ze starej szkoły (XXXV): Bździna dwa razy zapłacona

Tadeusz Wittlin był wprawdzie prawnikiem, jednak parał się literaturą, należał do między innymi autorów satyrycznego pisma „Cyrulik Warszawski”. Po zamknięciu tego tygodnika w 1934 roku stracił pracę i dochody, ale zupełnym przypadkiem znalazł żyłę złota: nic się bowiem nie sprzedawało równie dobrze, jak brukowe powieści, a przepis na takie dzieło wydawał się dość prosty. Okazało się jednak, że Wittlin padł ofiarą własnego sukcesu…

Gdy w zbankrutowanej razurze „Cyrulika” pakuję moje manatki wynosząc się stąd raz na zawsze, wypada jeszcze pożegnać się z szefem całego przedsiębiorstwa. Redaktor Butkiewicz przyjmuje mnie jak dawniej: bezpretensjonalnie i uprzejmie. Kiedy jednak wspominam. że chętnie przyjąłbym jakąś posadę w Prasie Polskiej, mój rozmówca bezradnie rozkłada ręce:
— Przy naszych obecnych trudnościach finansowych, znanych powszechnie — odpowiada — raczej musimy personel redukować niż zwiększać. […]
— To prawda — przyznaję. — Tym większa szkoda, że redakcja ma takie kłopoty pieniężne, ponieważ chciałem zaproponować sensacyjną powieść, którą właśnie kończę: znany warszawski adwokat wracając z sądu do domu wcześniej niż zwykle. chwyta żonę z kochankiem na gorącym uczynku. Bez namysłu dobywa z kieszeni rewolwer, zabija niewierną i uwodziciela, po czym oddaje się w ręce sprawiedliwości. W moim utworze występują popularne osobistości ze stołecznego świata sądowego, politycznego i teatru.
— Czy morderstwo nastąpiło na pierwszych stronicach? — zapytuje redaktor wyraźnie zainteresowany. — Tak, że znalazłoby się już w pierwszym odcinku?
— Od tego zaczynam książkę — zapewniam go, gdyż jest mi zupełnie wszystko jedno. Nic jeszcze nie napisałem, a pomysł nasunął mi się przed chwilą. — Powieść otwieram powrotem męża do mieszkania i straszliwym podwójnym zabójstwem.
— Wspaniale! — Redaktor zaciera ręce. — Od najbliższej niedzieli drukujemy pański utwór. Płacimy, jak pewnie panu wiadomo, dwadzieścia pięć złotych za każdy odcinek.
— Bardzo dziękuję. Tylko jedna prośba, panie redaktorze — zastrzegam się. — Ponieważ pragnąłbym uniknąć zadrażnień z ludźmi, którzy mogliby poczuć się urażeni poznając siebie w mojej powieści, wolałbym drukować ją pod pseudonimem.
— Dobrze — zgadza się mój zwierzchnik. — Będzie to nawet pierwszorzędna reklama. Ogłosimy, że nazwisko autora to pseudonim, którym zasłania się słynny literat, by zapewnić sobie swobodę pióra.
Żegnamy się obydwaj nad wyraz zadowoleni. Ja zaś w rzeczywistości dlatego nie chcę podpisywać się pod tym utworem, ponieważ wiem, że będę klecił kryminalną bzdurę, która z pewnością nie przysporzy mi chwały.
Odtąd pod przybranym nazwiskiem Janusz Karniewski drukuję w „Expressie Porannym” mrożącą krew w żyłach awanturniczo-szpiegowską powieść pod tytułem „Wyrok życia”. Dzieło to już od pierwszego dnia trzyma w napięciu nie tylko tysiące czytelników, lecz i mnie, gdyż odcinki pisuję na wariata, nie wiedząc, co wymyślę nazajutrz. Mój dzień powszedni wygląda tak: po powrocie z sądu, gdzie niemal do wieczora terminuję w charakterze bezpłatnego aplikanta, szybko przełykam kolację i jako Janusz Karniewski przystępuję do twórczej pracy. Najpierw czytam odcinek, który ukazał się z rana, by przypomnieć sobie, co się działo, po czym staram się wymyślić najbardziej wstrząsające zakończenie następnego fragmentu, zdanie w rodzaju: „Sięgnął po rewolwer, odbezpieczył i zimną stal lufy przyłożył do skroni”. Lub: „Nagle z samochodu wyskoczył detektyw i zawołał do pięknej blondyny: »Aresztuję panią!«” Po takich słowach następuje uwaga w nawiasach:
(DALSZY CIĄG JUTRO)
Kiedy już mam tego rodzaju pointę, dociągam do niej odpowiednio sensacyjną treść na jakieś mniej więcej dwieście wierszy podwójnej gazetowej szpalty. Jeśli któregoś wieczoru jestem wyjątkowo zmęczony i brak mi inwencji na dech zapierającą akcję, wprowadzam równie frapujący dialog, dzięki czemu owe dwieście wierszy mogę opędzlować szybko i bez bólu. Odcinek wygląda wówczas w ten sposób:
„Spojrzeli sobie w oczy:
— Kochamy się, prawda? — spytał Milewski.
Przytaknęła mu skinieniem powiek.
— Zdaje się, że tak — dodała ukazując w ślicznym, dziecięcym uśmiechu białe zęby.
— Nawet na pewno — zawołał szczęśliwy.
— Nie myli się pan? — kokieteryjnie przechyliła głowę i spojrzała z ukosa na Milewskiego.
— Chyba nie — żartował adwokat”.
I tak dalej i dalej…
Niestety na podobne rozmówki nie zawsze mogę sobie pozwolić i częściej muszę dobrze się napocić, zanim uda mi się kradzież tajnych dokumentów, ucieczka po sznurowej drabince, porwanie fordanserki-szpiega albo celny strzał zza węgła. Wysmażenie takiego odcinka zajmuje mi wówczas kilka godzin. Ponieważ jeszcze nie posiadam maszyny do pisania, a z moich gryzmołów żaden zecer nie wybrnie, zanoszę tekst do pani Zenobii Mitzner, […] zawodowa maszynistka, potrafi odcyfrować kulfony, jakie stawiam i chętnie pomaga mi za niewielką opłatą.
Jest prawie północ, gdy wracam do domu i walę się na tapczan. O drugiej nad ranem wyrywa mnie ze snu dzwonek budzika. Znów spieszę do pani Mitznerowej. Tym razem dozorca otwierając bramę doręcza mi kopertę z przepisanym manuskryptem. Teraz jadę nocnym tramwajem: dziesiątką do Prasy Polskiej. Siadam przy pierwszym lepszym wolnym biurku, sprawdzam, czy w maszynopisie nie ma opuszczeń lub pomyłek, i zanoszę do drukarni. O świcie jestem z powrotem u siebie i wreszcie mogę się rozebrać i wleźć pod kołdrę, by wstać o siódmej rano i pojechać do sądu. Budzę się tak wcześnie, gdyż jeszcze przed wyjściem z mieszkania przygotowuję się do sędziowskiego egzaminu, co wymaga wkuwania na pamięć kodeksów i ustaw. Wszystko razem jest dość męczące, lecz dwadzieścia pięć złotych dziennie piechotą nie chodzi. Zarabiam więcej niż prezes Sądu Grodzkiego, w którym aplikuję.
Jednakże nawet do najlepszego zarobku można się zniechęcić, zwłaszcza jeśli przeszkadza w prawdziwej poważnej twórczości, ja zaś zamierzam napisać biografię Wyspiańskiego. Po trzech miesiącach takiej harówki zgłaszam się do naczelnego redaktora z oświadczeniem, że w najbliższą niedzielę kończę przygody mego bohatera: adwokata Ryszarda Milewskiego.
— Ależ wykluczone, panie kolego! — sprzeciwia się zwierzchnik. — Proszę sobie wyobrazić, że w szpitalu Świętego Rocha na sześćdziesiąt łóżek w każdej sali czterdziestu chorych kupuje naszą gazetę głównie dla pańskiej powieści, a wczoraj jakiś policjant zszedł ze służby i przyszedł do nas tylko po to, żeby kupić egzemplarz „Expressu” z poprzedniego dnia. bo nie czytał jednego odcinka „Wyroku życia”. Ja sam, przyznam się panu, zaczynam poranną lekturę naszego dziennika od fragmentu powieści Janusza Karniewskiego.
Nie ma rady. Chcąc nie chcąc trzeba zarabiać dziką forsę, która na siłę pcha mi się w ręce. Mój bohater, ścigany przez bandę szpiegów, ucieka przez zieloną granicę do Czechosłowacji, skąd jednak wkrótce powraca do Poznania, Lwowa i Warszawy, czyli do miast bliższych swoim czytelnikom i mnie niż Brno i Praga czeska. Wreszcie upływa pół roku, zanim zdeklasowany adwokat, który stoczył się na dno upadku i postanawia odebrać sobie życie, w ostatniej chwili otrzymuje z ambasady brazylijskiej list z wiadomością, że jego stryj zmarł w Rio de Janeiro, pozostawiając mu olbrzymi majątek. Zamiast popełnić samobójstwo Ryszard Milewski odpływa z Gdyni do Ameryki Południowej po nowe życie.
Powieść zostaje skończona i tak samo zostaje skończona ogłupiająca i wcale niełatwa robota. Szkoda tylko, że skończona zostaje również nielicha tygodniowa wypłata.
— A co teraz zrobisz z tą swoją bujdą? — zapytuje mnie Jurkowski, gdy siedzimy w barze Wróbla.
— Chyba wszystko co mogłem, to już zrobiłem — odpowiadam.
— Niezupełnie. — Zygmunt soli ogórek i zagryza nim łyk czystej wyborowej. — Bo możesz zarobić na tej bździnie jeszcze drugi raz.
— Jakim cudem? — pytam.
— Zaraz ci wyłożę. — Jurkowski nalewa mnie i sobie następną kolejkę. — Tak jak ty na tę wódkę zarobiłeś swoim szmirowatym powieścidłem, tak ja zarabiam szmirowatymi fotomontażami projektów okładek do tego rodzaju bzdurstw. Firma, dla której pracuję, nazywa się: Wydawnictwo Stanisława Cukrowskiego. Ten Cukrowski to bardzo inteligentny i przyjemny facetuszka i jeżeli publikuje takie bujdy, to nie dlatego, żeby się nimi zachwycał, tylko że wie, iż to lepszy interes niż ogłaszanie drukiem dzieł z zakresu filozofii ścisłej. Jak chcesz, to jutro spróbuję umówić się z nim w twoim imieniu i, o ile z tego coś wyjdzie, dam ci znać.

Po dwóch dniach z teczką wypchaną odcinkami „Wyroku życia” zgłaszam się w firmie Stanisława Cukrowskiego. Wydawnictwo znajduje się w trzypokojowym prywatnym mieszkaniu w oficynie przy ulicy Chmielnej. W pierwszym, obszernym pokoju, gdzie młoda urzędniczka stuka na maszynie, piętrzą się paki z książkami, ściany zaś ozdobione są wielobarwnymi projektami okładek Jurkowskiego. […]
Stanisław Cukrowski, dobrze ubrany brunet średniego wzrostu, przyjmuje mnie jak dawnego znajomego. Moją sensacyjną powieść czytał w „Expressie Porannym” i nawet zamierzał porozumieć się z autorem tego utworu, lecz nie wiedział, gdzie szukać Janusza Karniewskiego. Teraz jest rad, że dzięki Zygmuntowi może się ze mną zapoznać.
Wyjmuję potworną stertę odcinków mego powieścidła. Wydawca znając treść od·razu rzecz przyjmuje z jednym tylko zastrzeżeniem, że ten olbrzymi tasiemiec podzielę na dwa tomy, które pójdą pod osobnymi tytułami. Wspólnie rozdzielamy skrypt mniej więcej w połowie, mając przy tym na uwadze, by pierwsza część wstrząsającej bzdury mogła ewentualnie stanowić osobną całość. Kwestia dwu nowych tytułów zajmuje mi równie niewiele czasu. Tom pierwszy postanawiam nazwać: „Złamane skrzydła”, a tom drugi: „Przekreślony człowiek”. Obydwa tytuły wydawca przyjmuje z uznaniem i oświadcza, że Jurkowski powinien natychmiast wziąć się do projektowania okładek, a ja mogę zwrócić się po pięćset złotych do panny Stefci, która mi tę sumę bezzwłocznie wypłaci. […]
Wypchany forsą telefonuję z wydawnictwa do Jurkowskiego, że czekam na niego w Barze Europejskim, gdzie stawiam mu obżarstwo.
Wkrótce siedzimy przy stoliku.
— A co chcesz, żebym dał na okładkę? — zapytuje Zygmunt przy nieśmiertelnym bigosie pod wódkę. — Przecież chyba nie przypuszczasz, że będę czytał tę twoją wypocinę.
— Oczywiście, że nie — przytakuję. — W pierwszym tomie pod tytułem „Złamane skrzydła” facet zabija żonę, która się puszczała, a w drugim, który nazywa się „Przekreślony człowiek”, ten sam gość siedzi w kryminale. To chyba powinno ci wystarczyć.
— W zupełności. — Zdejmując z wargi strużynę kapusty w pomidorowym sosie Zygmunt zapisuje sobie obydwa tytuły na bibułkowej serwetce. — Zrobi się — dodaje i chowa ołówek. — Będziesz miał okładki jak ta lala. Możesz spać spokojnie.
— Tylko nie zapomnij nazwiska autora — mówię — Janusz Karniewski.
— O, do diabla! — Jurkowski znów sięga po ołówek. — Dobrze, żeś mi przypomniał, bo jak nic wykaligrafowałbym ci Tadeusz Wittlin.
— Ładna historia! — wołam przerażony. — Chyba wtedy powiesiłbym się, bo byłby to na mnie prawdziwy „Wyrok życia”!
— I miałbyś „Złamane skrzydła” — dodaje Zygmunt — jako „Przekreślony człowiek”.

Tadeusz Wittlin, Ostatnia cyganeria, Czytelnik 1989, s. 175–179.