Towarzyskie warzywa (Edith Wharton, „Wiek niewinności”)

Przy okazji „Perswazji” Jane Austen pisałem, że żal mi ludzi tak skrępowanych gorsetem towarzyskich konwenansów, rygorystycznym norm i przekonań o tym, co wypada, a co nie, że męczą się jak potępieńcy, zanim dojdą do porozumienia w najprostszych, a przecież kluczowych kwestiach. Edith Wharton w „Wieku niewinności” pokazała, że owa „niemota” była przypadłością nie tylko konających z niepewności, czy wybranek kocha, czy nie, córek angielskich pastorów, ale miała się bardzo dobrze, wręcz rozkwitała nawet, w wydawałoby się bardziej nowoczesnym i postępowym społeczeństwie amerykańskim, którego zamożne elity starannie jednak pielęgnowały kult „tradycji” i ściśle przestrzegały krępujących zasad.

W gorsecie konwenansów

Newland Archer, przedstawiciel nowojorskiej śmietanki towarzyskiej, próżny i w gruncie rzeczy mocno bezbarwny młodzieniec, pozuje przed samym sobą na człowieka o szerokich horyzontach, choć nie zdaje sobie sprawy, do jakiego stopnia ograniczają go głęboko wpojone konwenanse i że w gruncie rzeczy zawsze postępuje tak, jak wypada, a nie tak, jak podpowiadałoby serce. Chociaż deklaruje, że „kobiety powinny być wolne, tak samo wolne jak my”, to na żonę wyszukuje dziewczynę ukształtowaną na idealną panią domu i pochlebia sobie, że wychowa ją na godną siebie partnerkę, samodzielnie myślącą, świadomą spraw świata, bo nie chce, by była „głupiutkim stworzeniem”. Gdy jednak na horyzoncie pojawia się Ellen Obolenska, która przybywa do Nowego Jorku, uciekając przed mężem, polskim magnatem, a więc kobieta wolna i samodzielna, deklaracje Archera okazują się być… no cóż, deklaracjami. Aura skandalu, która otacza przybyszkę, to nie jest coś, co miejscowa elita skłonna byłaby tolerować. Newland zostaje włączony w skomplikowaną grę, jaka toczy się wokół Ellen, i zakochuje się w niej z wzajemnością. Choć szczerze mówiąc, łatwo to uczucie przegapić, gdyż bynajmniej nie bucha ono wielkim płomieniem. Rozbuchane namiętności są bowiem szalenie nie comme il faut.

Dom głuchoniemych wariatów

W gruncie rzeczy dużo bardziej interesujące od niemrawych poczynań Archera i Obolenskiej jest wszystko, co dzieje się dokoła nich, a dzieje się wiele i bardzo smakowicie. Bo chociaż w odległych latach dziewięćdziesiątych ubiegłego wieku nieustannie włączano „Wiek niewinności” do kapiących od złoceń serii typu „najpiękniejsze romanse wszech czasów”, to powieść Wharton zdecydowanie romansem nie jest. Jest znakomitą analizą jednej z warstw amerykańskiego społeczeństwa i równie znakomitym obrazem epoki, która w chwili wydania powieści należała już do odległej przeszłości. Mamy tu przede wszystkim cudowne portrety bohaterów, lekko ironiczne, ale dogłębne, nawet w przypadku postaci drugoplanowych, jak licznie opisywane matrony. Bezbarwny Archer jest absolutnie irytujący w tym, jak się miota, niezdolny do podjęcia decyzji i poddaje się rozmaitym naciskom. Obolenskiej daleko do klasycznej femme fatale; w jej przypadku Wharton świetnie oddaje niejednoznaczność tej postaci, nie wyjaśniając do końca motywów, które pchnęły ją do ucieczki od męża. Nijaka, jak się z początku wydaje, May Welland, narzeczona, a później żona Archera, okazuje się wcale nie bezwolna; dużo lepiej od męża potrafi wykorzystać na swoją korzyść towarzyskie mechanizmy i zależności. Te zresztą zajmują wiele miejsca w książce, odtworzone niezwykle plastycznie, ukazane w działaniu; sferowe autorytety wpływają na opinie i zachowania całego towarzystwa, które wokół nich orbituje, i starannie dbają o to, by nic nie zakłóciło „równych rzędów towarzyskich warzyw”, żaden skandal, żaden „obcy chwast”. Konformizm, hipokryzja, manipulacje, wszystko w imię tego, by świat się nie odwrócił, by akceptował; do tego niechęć, by mówić wprost, zamiast gubić się w pokrętnych aluzjach i półsłówkach. Tego wszystkiego nie rozumie już kolejne pokolenie. Syn Archera nie potrafi pojąć bierności ojca, jego niezdolności do wyłamania się z uświęconej tradycji: „Wy siebie w ogóle o nic nie prosiliście, prawda? I nigdy niczego sobie nie mówiliście. Po prostu siedzieliście, obserwując się nawzajem, i odgadując, co się tam kłębi w tyle głowy. Dom głuchoniemych wariatów!”. Jeśli dodamy do tego wszystkiego mnogość detali i rozmaitych smaczków obficie rozsianych w książce czy nutki ironicznego humoru, to lektura „Wieku niewinności” okaże się bardziej niż satysfakcjonująca.

Edith Wharton, Wiek niewinności, tłum. Anna Bańkowska, W.A.B. 2018

Niedawno „Wiek niewinności” wywołał dyskusję na blogach: Czytam to i owo, Pierogi Pruskie i Między sklejonymi kartkami.

Podobne pozycje:

Ethan Frome

Edith Wharton