„Odrobinka w tej wielkiej całości” (Jarosław Iwaszkiewicz, „Podróże do Polski”)

Piechotą, konnym wozem, koleją, samochodem, a nawet motorówką przemierzał Jarosław Iwaszkiewicz Polskę, kraj bliski i znajomy, a jednocześnie egzotyczny i daleki – bo taka była Polska dla małego chłopca wychowywanego na Ukrainie, który znał ją początkowo tylko z opowieści, i taka pozostała dla dorosłego mężczyzny. Przez całe swe długie życie Iwaszkiewicz, jak sam pisze, nie zdołał się Polską nasycić, nie zdążyła mu też ona spowszednieć. Oglądał ją zawsze z niezmiennym zaciekawieniem, inspirowała go i pobudzała. Z tych wrażeń i wspomnień, „nieokreślonych uczuć, impresjonistycznych obrazów, bezideowych rysunków” składa się tom „Podróże do Polski”.

Zachwyty i zdziwienia

Polska dla Iwaszkiewicza to kraj nieustających zachwytów i zdziwień, wielkich kontrastów nie tylko pomiędzy „tu i tam”, tym i owym regionem czy okolicą, ale też pomiędzy „wtedy i teraz”, gdy porównuje wrażenia z młodości i wieku mocno dojrzałego, wielkich szans i zmarnowanych okazji. Polska to sielankowe widoki, zaprzyjaźnione dworki i pola malowane zbożem rozmaitem, ale też kiepskie drogi (przed wojną, bo po niej drogi są już „jasne, długie, proste”), słabe połączenia kolejowe, fabryczne dymy i wycinka przydrożnych drzew. W każdym przypadku jest to jednak Polska głęboko odczuwana, zrośnięta z ciałem i umysłem pisarza, dająca mu poczucie szczęścia, „tego, że się jest odrobinką w tej wielkiej całości”, ale też uświadamiająca własną kruchość i przemijanie, „bo te przedmioty i te okolice, których obraz i pamięć tkwi w nas samych, zmieniają się wraz z nami […]. I zdają się być te dawne pejzaże tak samo oschłe, jak oschłą stała się nasza postarzała dusza”. Choć przyznać trzeba, że tej oschłości w książce jest niewiele, nawet w szkicach pisanych przez Iwaszkiewicza pod koniec życia. Więcej tu nostalgii, wzruszeń, sentymentalnych powrotów i całkiem trzeźwych spostrzeżeń. Bo Iwaszkiewicz Polskę kocha, choć nie bezkrytycznie, a swe zastrzeżenia wyraża dość oględnie, raczej żałując zaniedbań, niż je ostro piętnując. Trudno się temu dziwić, skoro to przecież „Polska wyśniona rozciąga się […] przede mną. Jakże inną śnił ją mój ojciec w więzieniu, mój stryj w powstaniu, mój pradziad w rewolucji. Śnili ją boską – a jest ludzka”. I ten ludzki wymiar Polski jest również obecny w szkicach Iwaszkiewicza: w postaci osiągnięć i straconych szans, przede wszystkim jednak we przypominaniu spotkań, rozmów, uczynków, zgryzot, radości.

Mistrzostwo słowa

Wyraziłem niegdyś, przy okazji omawiania powojennych opowiadań Iwaszkiewicza, opinię, że te jego opowiadania przypominają rzeźby z lodu, piękne, ale zimne, wyprane z emocji. „Podróże do Polski” są ich zupełnym przeciwieństwem. Mamy tu klasyczne szkice wspomnieniowe o miejscach i ludziach (na przykład o warszawskich teatrach, zakopiańskim klimacie intelektualnym, przyjaciołach, znajomych i ludziach poznanych przelotnie) z dobrze podanymi anegdotami, ale też „impresjonistyczne obrazy”, plastyczne, barwne, świadczące o wielkim darze obserwacji i mistrzostwie słowa (z licznych porównań, w których Iwaszkiewicz celuje, szczególne wrażenie zrobiły na mnie dwa, jedno subtelne, drugie zaś brutalne, oba idealnie dopasowane do opisywanych miejsc: w Żelazowej Woli „zwłaszcza o zmierzchu woda pachnie jak arpedżia Barkaroli, a liliowe, wyniosłe pnie drzew stoją równe i precyzyjne jak pierwsze takty Ballady f-moll” – aż się chce od razu odszukać te Chopinowskie melodie; natomiast gmach opuszczonej śląskiej fabryki ma „ściany ułożone z zakurzonej cegły. Brudnoczerwony kolor przypomina zaschłe krwawe progi małomiasteczkowych rzeźni”), ale też o zaangażowaniu uczuciowym autora – na przykład w ciepłych opisach Sandomierza, „mojej stolicy”, jak nazywał miasto Iwaszkiewicz, czy opowieści o Wiśle, tym „jednolitym szarawym obrusie”, „aorcie kraju”. Choć muszę przyznać, że czasem ponosiło Iwaszkiewicza w kierunku prozy poetyckiej („Niebo” czy „Muzyka gór”) i tu spiętrzenie słów, metafor i porównań niekiedy przekraczało moją wytrzymałość, zdarzało mu się też uderzyć w patetyczną nutę, na szczęście z umiarem i zwykle z bardzo dobrym skutkiem („Z Warszawy do Krakowa”, o pogrzebie Słowackiego). Poza tym jest Iwaszkiewicz wzruszający i zatroskany, melancholijny i lekko pompatyczny (z rzadka), przede wszystkim jednak życzliwy światu i ludziom.

Młyn czasu

Teksty powstawały w różnym czasie (najstarszy w 1922 roku), najwięcej pochodzi z końca lat siedemdziesiątych, i nieuchronne są pewne powtórzenia (przy okazji widać, jakie określenia czy frazy Iwaszkiewicz sobie szczególnie upodobał), ale mimo to „Podróże do Polski” wydają się bardzo spójne. Tylko w tych najpóźniejszych widać tekstach, że są dla Iwaszkiewicza rodzajem podsumowania, rozliczenia, finałowego rozrachunku, wkrada się w nie cień przemijania, z którym pisarz zdaje się być pogodzony. W końcu to proces nieustanny i nieuchronny jak zmiana pór roku. „Wszystko przemiele młyn czasu, zmieniając dnie mijane na błękitny popiół. Ale to nic”.

Jarosław Iwaszkiewicz, Podróże do Polski, Zysk i S-ka [2009].